Doet Nederland genoeg om Bonaire te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering? Die vraag ligt nu voor de rechter in een zaak die Greenpeace en enkele inwoners van Bonaire aanspanden tegen de Nederlandse staat. Marien bioloog Erik Meesters, die al decennialang de koraalriffen rond Bonaire onderzoekt, is sceptisch. Volgens hem levert zo’n rechtszaak “vooral gewoon veel media aandacht”.  

De rechtszaak van Greenpeace en enkele inwoners van Bonaire tegen de Nederlandse staat draait om de vraag of Nederland genoeg doet om Bonaire te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Greenpeace en de inwoners stellen van niet, en eist dat de overheid meer maatregelen neemt tegen zeespiegelstijging, opwarming en koraalsterfte. 

Meesters vindt het goed dat er aandacht komt voor de kwetsbare positie van de riffen, maar ziet de rechtszaak vooral als een manier om aandacht te trekken. “De klimaatcrisis is een mondiaal probleem,” zegt hij. “Deze rechtszaak kan daar misschien een beetje bewustzijn over creëren, maar ze lost het echte probleem niet op.” Daarmee doelt hij op de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen en de gevolgen daarvan voor eilanden als Bonaire en hun koraalriffen. 

De rol van Nederland 

Erik Meesters bestudeert de koraalriffen van onder andere Bonaire al sinds 1987. Sinds Bonaire, Saba en Sint-Eustatius in 2010 bijzondere gemeenten werden, heeft Nederland volgens hem “zeker meer aandacht en geld” geïnvesteerd in natuurbeheer en bescherming van het mariene milieu. “Maar uiteindelijk doet Nederland, net als de meeste landen, nog altijd veel te weinig aan klimaatverandering.” 

Toch gelooft Meesters niet dat een rechtszaak de oplossing is. “Je kunt de overheid dwingen om wat extra maatregelen te nemen, maar de echte winst ligt op de lange termijn in het verminderen van CO₂-uitstoot wereldwijd. Veel landen lijken hun doelen tegenwoordig op te geven,” zegt hij. Volgens Meesters ligt de sleutel voor verbetering dichter bij huis: “Als je lokaal iets wilt doen, moet je vooral de lokale stress verminderen: de vervuiling, het rioolwater en het slechte landbeheer. Dat zijn dingen die direct invloed hebben op het rif vanaf Bonaire zelf.” 

Waar gaat het mis? 

De riffen rond Bonaire behoren tot de mooiste van het Caribisch gebied. Dat komt doordat orkanen de zuidelijkere eilanden niet raken, de orkanen hebben namelijk bijna altijd een meer noordelijke route. Toch is ook hier de achteruitgang zichtbaar. Volgens Meesters komt dat niet alleen door klimaatverandering, maar ook door lokale vervuiling. 

“Er belandt op Bonaire nog steeds te veel rioolwater in zee,” legt hij uit. Dat blijkt ook uit onderzoek van Wageningen Marine Research (2022), waaruit naar voren kwam dat slechts een deel van de huizen is aangesloten op de zuiveringsinstallatie. “Veel woningen lozen hun afvalwater via beerputten, waardoor nutriënten in het grondwater en uiteindelijk in zee terechtkomen. Dat zorgt voor algenbloei, en die algen verzwakken het koraal. De hogere watertemperaturen maken het alleen maar erger.” 

Daarnaast spelen ziektes een rol. “Veel ernstige ziektes komen oorspronkelijk uit Florida,” vertelt Meesters. “Door stromingen verspreiden ze zich langzaam door het hele Caribisch gebied. Daar kun je lokaal weinig tegen doen, behalve zorgen dat de riffen zo gezond mogelijk blijven. Dan hebben ze een beter immuunsysteem.” 

De prijs van koraalverlies voor de mens 

Als koraalriffen verdwijnen, verliest Bonaire niet alleen een uniek ecosysteem, maar ook zijn natuurlijke bescherming tegen stormen. “Zonder het rif slaan golven bij stormen veel harder tegen de kust,” waarschuwt Meesters. Daarbij zegt hij dat grote delen van Bonaire nog wel boven zeeniveau liggen. “Vooral de zuidkant van het eiland is kwetsbaar; die ligt lager dan de rest.” 

Het verdwijnen van koraal beïnvloedt het dagelijks leven op het eiland: van kustveiligheid tot toerisme. “De riffen zijn een soort fundament,” zegt Meesters. “Ze beschermen het land én trekken toeristen. Als ze verdwijnen, verdwijnt dat allebei.” 

Koraalherstel: een druppel op een gloeiende plaat 

Koraalherstelprojecten klinken hoopvol, maar Meesters is sceptisch. “Overheden stoppen er geld in, en het klinkt mooi, maar het is vaak meer symboliek dan effect. Je kunt stukjes koraal terug planten, maar als de omstandigheden hetzelfde blijven: warm water, vervuiling en ziektes, dan heeft dat weinig zin.” Volgens hem ligt de oplossing niet in herstel, maar in preventie: schoon water, goed afvalbeheer en verstandig landgebruik. “Als we die lokale stress verminderen, kan het rif zichzelf veel beter herstellen dan wij ooit kunnen.” 

Mondiale klimaatdoelen 

Over de wereldwijde klimaatdoelen is Meesters somber. “CO₂-uitstoot beperken is uiteindelijk het belangrijkste,” zegt hij. “Maar veel landen lijken dat eigenlijk al te hebben opgegeven. Ze durven het alleen niet hardop te zeggen.” Volgens Meesters zouden we, ook voor het behoud van koraalriffen, het liefst onder 1,5 graad temperatuurstijging moeten blijven, zoals afgesproken in het klimaatakkoord van Parijs. “Zoals het er nu voorstaat, zullen we de grens van 2 graden waarschijnlijk overschrijden,” waarschuwt hij. “En dat betekent dat veel koraalriffen het niet gaan redden, hoe goed we lokaal ook ons best doen.” 

Een veranderend rif 

Na meer dan dertig jaar onderzoek heeft Meesters de riffen langzaam zien veranderen. “De soorten die goed tegen stress kunnen, blijven over,” zegt hij. “Maar dat zijn vaak niet de soorten die riffen bouwen.” Daardoor verliezen we niet alleen kleur, maar ook structuur en daarmee het leefgebied van talloze zeedieren. “De tropische riffen zoals we ze kennen, zijn over twintig jaar waarschijnlijk verleden tijd,” zegt Meesters. “Er zijn nog steeds prachtige plekken, maar steeds minder. Mensen kennen alleen wat ze nu zien en denken dat dát normaal is. Maar de riffen van vroeger, die bestaan al bijna niet meer.” 

Wat toeristen kunnen doen 

Ook toeristen kunnen bijdragen aan het behoud van het rif, zegt Meesters. “Zet de airco uit als je weggaat. Mensen die lekker aan het genieten zijn van hun vakantie, denken daar niet aan, maar het maakt echt verschil.” Doordat bijna alles op Bonaire geïmporteerd wordt, van voedsel tot brandstof, helpen kleine besparingen om de ecologische voetafdruk te verkleinen.  

Toch ziet Meesters dat het eiland zich langzaam ontwikkelt tot een andere soort vakantiebestemming. “Bonaire trekt steeds meer strandtoerisme in plaats van duiktoerisme,” zegt hij. “Dat is jammer, want zonder gezond koraal verliest het eiland niet alleen zijn natuurlijke schoonheid, maar ook zijn economische basis. Het wordt meer Aruba dan Bonaire en dat is zonde.”