Verdachten zonder baan of met een lagere opleiding komen gemiddeld ongunstiger uit in het strafrecht dan vergelijkbare verdachten met werk of een hogere opleiding. Dat blijkt uit onderzoek van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC), een onafhankelijk kennisinstituut voor de rechtstaat. Het Nederlands strafrecht biedt ruimte voor maatwerk. Rechters mogen daarbij de persoonlijke omstandigheden van een verdachte meewegen. In de praktijk kan die afweging kan structureel ongelijk uitpakken. “Het zit waarschijnlijk ingebakken in het systeem,” zegt strafrechtadvocaat Patrick van der Meij.
Strafrechtadvocaten Patrick van der Meij en Jan Vlug zijn niet verrast door de uitkomsten. “Ik zou bijna willen zeggen dat ik het in de dagelijkse praktijk tegenkom,” zegt Van der Meij. Hij noemt een eigen voorbeeld. “Het ging om dezelfde casus met twee jongen mannen van ongeveer dezelfde leeftijd.” Het delict was in beide zaken gelijkwaardig, en betrof de heling van een bakfiets. De ene man werd naar huis gestuurd, omdat deze beweerde de bakfiets op Marktplaats te hebben gekocht. In dezelfde week leidde de zaak van de andere jongen, met een Marokkaanse achtergrond, tot een strafbeschikking bij het OM. “Dat is natuurlijk schrijnend als je dat meemaakt.”
Vlug zegt daarop: “Als die groep mensen uit een lager opgeleid milieu, zoals psychiatrische patiënten, daklozen of verslaafden bij de rechter komt, dan gaat het vaak wat anders dan bij een academicus die wat dieper in het glaasje heeft gekeken. Het zijn gewoon andere problemen en het is heel lastig om te vergelijken.”
Volgens Van der Meij hoeft daarbij geen sprake te zijn van bewuste discriminatie. “Het zit waarschijnlijk ingebakken in de beoordeling van zaken en van mensen. Dat de beoordelaars vaak een andere opleiding hebben genoten en een andere achtergrond hebben en zich minder goed kunnen inleven in de mensen die laagopgeleid zijn of bijvoorbeeld een migrantenachtergrond hebben.”
Onbewust verschil
Sociaal demograaf Jan Latten vindt die verklaringen voorstelbaar. “Het gaat niet bewust, zoals door mensen misschien wordt gesuggereerd. Maar je kan wel denken: ‘die academicus heeft een opleiding gedaan en dat is een volwaardige stap geweest, dus die komt eerder weer op het traject uit van geld verdienen en succes maken.’ Die ander zit op bepaalde, niet gewaardeerde punten, zoals een uitkering of niet werkend en daar komt dan zo’n strafzaak bij. Dan verzwaart dat.”
Daarnaast wijst Latten op verschillen in leefwereld tussen rechters en verdachten. Rechters zijn zelf hoogopgeleid en herkennen zich mogelijk eerder in de manier waarop hogeropgeleide verdachten zich presenteren. “Ze spreken dezelfde taal en begrijpen elkaar gemakkelijker.” Ook uiterlijke presentatie kan volgens hem onbewust een rol spelen, zoals de kleding die wordt gedragen. “Zie dat niet als een bewuste keuze, want verschil in straf mag daarin niets uitmaken, maar zulke verschillen in leefwerelden bestaan wel. Het zijn feiten van segregatie.”
Bijsturen systeem
Juist daarom noemt de Raad voor de Rechtspraak het WODC-onderzoek waardevol. “Het geeft meer inzicht in hoe het streven naar maatwerk – het meewegen van persoonlijke omstandigheden – kan leiden tot ongelijkheid”, zegt woordvoerder Maarten van der Sluis. De Rechtspraak is de afgelopen jaren al gestart met een uitgebreid scholingsprogramma voor aankomende en huidige rechters waarin onder meer wordt gekeken naar opvallende patronen in oordeelsvorming van rechters. Ook laat Van der Sluis weten: “In 2026 richt SSR zich nog meer op het vergroten van bewustzijn en het versterken van objectieve oordeelsvorming binnen de Rechtspraak en het Openbaar Ministerie. Ook wordt het cursusaanbod periodiek bijgehouden en waar nodig aangevuld om het thema onbewuste vooroordelen actueel te houden en te borgen.”
Volgens Van der Meij is dat belangrijk. “De legitimiteit van het strafproces wordt ondergraven als mensen structureel anders worden bejegend. Deze groep vangt nu dubbel de klappen op en daarmee is een groot risico aanwezig dat je het vertrouwen in de rechtspraak van deze mensen verliest.”
