Donderdag 2 oktober komt niemand minder dan koning Willem-Alexander naar Mindlabs om in gesprek te gaan met studenten journalistiek. Een enorme eer zou je denken, maar met deze dag volgen veel regels en protocollen. Studenten journalistiek worden opgeleid om kritisch te zijn over de democratie, maar in hoeverre kan dat als ze tijdens zo’n bezoek gecontroleerd worden? Jos Baijens sprak in BRON zich al eerder hierover uit. Koningshuisdeskundigen Justine Marcella en Simone Lamain vertellen waarom het juíst zo belangrijk is dat je kritisch moet zijn.
Kritisch, maar onderbouwd
Justine Marcella is koningshuisdeskundige en heeft 10 jaar als hoofdredacteur gewerkt bij het tijdschrift Vorsten. Ook is zij bekend als koningshuisverslaggever bij RTL Boulevard en Blauw Bloed. Volgens Justine moét je juist kritisch zijn, dat is je rol als journalist. Het is dan aan de koning wat hij antwoordt. “We leven in een democratie, dus je mag alles vragen. Je krijgt alleen niet altijd antwoord.” Ze benoemt dat grappen en grollen niet in dank worden afgenomen. “Als je lollig gaat doen, kan het zijn dat de koning je de volgende keer voorbijloopt. Het gaat ook om het belang van je vraag.”
Simone Lamain is historicus en onder andere koningshuiskenner voor Blauw Bloed. Zij is het eens met Justine dat je kritisch mag zijn, maar de kritiek moet wel gefundeerd en onderbouwd zijn. “De koning is een verlengstuk van de regering, maar hij kan zelf weinig kwijt over de politiek.”
Niks is te gek
Die kritiek mag dus over alles gaan. Geen enkel onderwerp is te gek. “Alleen privévragen zijn lastig, vooral als je heel direct gaat vragen,” zegt Simone. “De koning zal een vraag over de vakantie in Griekenland misschien wel beantwoorden, maar snel proberen te veranderen.” Justine is het hiermee eens. “Alles moet je vragen, zelfs over Gaza of de verantwoordelijkheid van een minister.”
Soms leidde kritische berichtgeving over bepaalde onderwerpen wel tot lichte spanningen. “Prins claus stapte vroeger regelmatig met roddelbladen naar de rechter die weer iets hadden geschreven over een potentiële vriendin van Willem-Alexander. Dat zorgde wel voor een bepaalde strijd,” benoemt Justine. Simone zegt juist dat er niet zozeer spanningen zijn geweest, maar wel lastige momenten. “Toen bijvoorbeeld bij het fotomoment werd gevraagd naar prinses Laurentien. Zij had zich ingezet voor de toeslagenaffaire. Daarop reageerde de koning nauwelijks en dan ga je er ook niet meer uitkrijgen.”
Toegankelijkheid
Van oudsher had koningin Wilhelmina al een strijd met de pers. Ook koningin Beatrix was niet altijd te spreken over de media. Volgens Justine is Willem-Alexander juist het meest toegankelijk in vergelijking met de generaties daarvoor. “Ik denk dat hij kansen ziet in de hedendaagse media.” Simone sluit zich hierbij aan. “Ik denk dat hij doorheeft hoe belangrijk de media is voor beeldvorming, veel meer dan Beatrix.” Zo gaat de koning zelfs in gesprek met Jos Baijens over het kritische stuk wat hij had geschreven. Willem-Alexander neemt veel meer de tijd voor de pers. “Dat zit hem in het verschil in karakter, maar ook in het verschil in tijd.”
Over de mediacode vraagt Justine zich af of die nog wel actueel is. De mediacode is een richtlijn van de Rijksvoorlichtingendienst (RVD) omtrent de openbaarmaking van privacygevoelige informatie. Daar kan de koning op terugvallen als er iets wordt gepubliceerd wat in strijd is met zijn privacy. De mediacode werd in het leven geroepen in 2005 door de koning, maar hier kwam veel kritiek op. “In het buitenland plaatsen media veel meer over onze koning. Dat schuurt.” De rechter bepaalt nu eenmaal of jouw privacy wordt gewaarborgd. De koning weet zelf ook dat bijna alles op Instagram komt en er leuk uitziet. “Is de mediacode anno nu dan nog wel hanteerbaar? Dat is een goede vraag voor de koning.”
Balans
Waar zit de grens tussen kritiek en respectloos zijn? Justine en Simone zijn het met elkaar eens dat je de kritiek op een nette manier moet verwoorden. “Ik heb een jaar lang ‘jij’ gezegd voordat ik wist dat je moet vousvoyeren, dus met u aanspreken. Je hoeft hem alleen niet met majesteit aan te spreken,” benoemt Justine. “Stel er is een bezoek en de koning neemt weinig tijd daarvoor, dan kan je daarover schrijven en is dat gebaseerd op waarneming. Dan mag dat.” Simone zegt dat wat je schrijft, gebaseerd moet zijn op wat je meemaakt. “Je moet het kunnen bewijzen.”
Zit de doelgroep wel te wachten op kritiek? “Ligt eraan voor welke doelgroep je schrijft. Sommige lezers hebben een warm hart, die zitten daar niet op te wachten.” Als journalist moet je juíst die kritische houding aannemen. “Als je dat kan, kan je ook voor een minder kritisch medium werken, maar niet andersom.”
