80 jaar geleden ondertekenden 51 lidstaten het Handvest van de Verenigde Naties (VN), onder andere ook Nederland. De geallieerden uit de Tweede Wereldoorlog wilden zo opkomende oorlogen voorkomen en vrede behouden na een tijd van onrust. In de afgelopen tijd heeft de VN steeds meer bereikt. Maar ondanks dat er werd gezorgd voor meer veiligheid, ontwikkelde grootmachten zich steeds meer: “Als grootmachten zich niet aan de regels willen houden en bereid zijn om een oorlog aan te gaan, is dat bijzonder moeilijk om juridisch onder controle te krijgen. Dat is het verdwijnpunt van recht”, vertelt Randall Lesaffer. Wat heeft de VN ons deze 80 jaar gebracht en wat zijn lastige aspecten van deze samenwerking van landen?
De Verenigde Naties van begin tot nu
De Verenigde Naties volgden de Volkenbond uit 1920 op. Die was opgericht om internationale samenwerkingen te bevorderen en vrede en veiligheid te verzekeren na de Eerste Wereldoorlog. Helaas was deze veiligheid van korte duur. In 1939 brak de Tweede Wereldoorlog uit wat gelijk ook een streep zetten door de Volkenbond. Tijdens de oorlog stelden voormalig president Franklin D. Roosevelt en premier Winston Churchill een concept op voor een Verklaring van de Verenigde Naties. In 1942 ondertekenden geallieerden landen, waaronder ook Nederland, deze conferentie. Wat na heel bijeenkomsten in 1945 leidde tot de definitieve start van de VN, een samenwerking om oorlog te voorkomen. Wat nu de dag 80 jaar bestaat.
Rechtsversterking door samenwerking
De Belgische Randall Lesaffer, hoogleraar rechtsgeschiedenis bij KU Leuven, vindt het belangrijk dat we al 80 jaar een politiek platform hebben: “Het is belangrijk dat we procedures, regelingen en instituties hebben en dat die vreedzaam met elkaar kunnen discussiëren, ook over de moeilijkste onderwerpen. Dat is denk ik van enorme waarde.” De Verenigde Naties heeft in Lesaffers ogen zeker iets gebracht de afgelopen 80 jaar: “Doordat we dit hebben, hebben we zo ook het internationale recht versterkt en daardoor ook een arena waarin je conflicten uitschrijft verkleint. Het internationale recht is een taal die toelaat om het aantal discussies al voor een deel te reduceren, te verminderen en daardoor onderhandelingen makkelijker wordt”.
Yoeri Albrecht, directeur van debatcentrum De Balie, concludeerde in een interview met WNL, dat we veel minder oorlogen hebben gehad sinds de VN is opgericht. Lesaffer kan dat lastig concluderen: “Je kunt moeilijk zeggen of we meer gehad hadden als de VN niet was opgericht. Het allerbelangrijkste is misschien dat de VN een soort revolutie ten aanzien van het begrip ‘oorlog’ heeft gerealiseerd. Namelijk vroeger, maar dan moet ik iets vroeger terug gaan dan 1945. In de 19eeuw, was oorlog een rechtmatig middel om geschillen te beslechte. Dat is onder het charter, het handvest van de Verenigde Naties, absoluut uitgesloten.”
Toekomst in deugen door grootmachten?
Ondanks dat er een platform is waar de veiligheid gewaarborgd moet blijven, hebben we daar de laatste jaren niet veel voordeel van gehad volgens Lesaffer. Dit komt mede door onze grootmachten in de wereld, zoals Rusland, China en de VS. Kijk naar de oorlog in Oekraïne. De VN zorgt voor veiligheid maar toch is er in Europa oorlog, hoe kan dat? Lesaffer vertelt: “De Verenigde Naties als veiligheidsraad speelt daar op dit moment geen rol in. Voor de evidente reden dat Rusland natuurlijk een veto-houdende macht is. En dat dus niet binnen hun resoluties kan worden gestemd.” Een veto is het recht om een besluit of wet tegen te houden, zelfs als de meerderheid voor het besluit heeft gestemd. Dit geeft grootmachten veel macht, waardoor ook de VN hun taak niet goed kan uitvoeren. “Als grootmachten zich niet aan de regels willen houden en bereid zijn om een oorlog aan te gaan, is dat bijzonder moeilijk om juridisch onder controle te krijgen. Dat is het verdwijnpunt van recht, noem ik dat soms”, aldus Lesaffer.
De VN probeert ondanks dat deze grootmachten hun eigen koers varen, de vrijheid en veiligheid in de wereld te waarborgen. Om nog lang een organisatie als de Verenigde Naties is het belangrijk dat landen blijven geloven in samenwerking en gezamenlijke regels. Want juist nu de machtspolitiek overheerst, blijft de VN het enige mondiale platform waar landen vreedzaam en discreet met elkaar in gesprek kunnen gaan en elkaar kunnen helpen.
