Op 11 september 2001 veranderde het beeld van veiligheid voorgoed. De aanslagen in de Verenigde Staten lieten zien dat een terroristische aanval ook kon plaatsvinden op plekken waar mensen zich veilig voelen. In de jaren daarna veranderde niet alleen de manier waarop overheden veiligheid organiseren, maar ook de manier waarop mensen veiligheid ervaren.
Op luchthavens werden controles strenger, cameratoezicht werd normaler en veiligheidsdiensten kregen meer mogelijkheden om informatie te verzamelen. Tegelijkertijd ontstond een steeds grotere discussie over de vraag hoeveel privacy en vrijheid we willen opgeven voor veiligheid.
Van vanzelfsprekend naar voortdurend aanwezig
Voor 9/11 was veiligheid voor veel mensen iets waar ze nauwelijks over nadachten. Je stapte in een vliegtuig of liep een openbaar gebouw binnen zonder voortdurend stil te staan bij mogelijke dreigingen. Na 9/11 werd veiligheid veel zichtbaarder. Controles, beveiligers, camera’s en toegangscontroles werden onderdeel van het dagelijks leven.
Luchtvaartdeskundige Joris Melkert zegt er het volgende over: “9/11 was echt een gamechanger. Opeens bleek dat de luchtvaart echt een ‘high value target’ is, waar je heel veel mee kan bereiken. Dit heeft echt wereldwijd consequenties gehad.”
Op de luchthavens en in vliegtuigen zelf zie je duidelijk de impact die 9/11 heeft gehad op de veiligheid in de luchtvaart. “De meest zichtbare veranderingen zijn natuurlijk gewoon de meer geavanceerde scanners op luchthavens, een soort MRI-scanner,” aldus Melkert. “En natuurlijk de gepantserde cockpitdeur. Je komt de cockpit niet meer binnen.”
Toch betekent meer beveiliging niet automatisch dat mensen zich veiliger voelen. Zichtbare beveiliging kan geruststellen, maar kan mensen er ook juist aan herinneren dat er blijkbaar gevaar dreigt. Hierdoor ontstaat een paradox: meer beveiliging kan tegelijkertijd een veiliger én een onveiliger gevoel geven. Melkert ziet daarbij geen tegenstelling tussen daadwerkelijk veilig zijn en je veilig voelen: “Ik denk dat het allebei is. Het moet veilig zijn, maar het moet ook veilig voelen.”
Van fysieke beveiliging naar digitale controle
Sinds 9/11 is veiligheid bovendien steeds meer een digitale kwestie geworden. Informatie over personen, communicatie en online activiteiten speelt een belangrijke rol bij het opsporen en voorkomen van dreigingen. Ook Nederlandse inlichtingendiensten kregen ruimere mogelijkheden om informatie te verzamelen. Daar staan voorwaarden en toezicht tegenover. “Dat is natuurlijk een hele lastige grens. Je wilt natuurlijk wel zeker weten dat niemand met slechte bedoelingen naast je komt zitten. Het zal mij dan verder een worst wezen of zijn of haar privacy geschonden wordt, als ik maar veilig zit. Als je nou de persoon zelf bent, dan zeg je waarschijnlijk: ho, ho, ho, hij hoeft niet alles van mij te weten,” aldus Melkert.
Veiligheid versus privacy
Daarmee komen veiligheid en privacy soms tegenover elkaar te staan. Om dreigingen vroegtijdig te ontdekken, hebben veiligheidsdiensten informatie nodig. Maar hoe meer informatie wordt verzameld, hoe groter ook de mogelijke inbreuk op de privacy van burgers. De vraag is daarom: hoeveel privacy zijn we bereid op te geven voor een kleinere kans op een aanslag?
Het probleem is dat veiligheid moeilijk meetbaar is. Een aanslag die dankzij veiligheidsmaatregelen niet plaatsvindt, zien we immers niet. Daardoor is het lastig om te bepalen hoeveel controle en surveillance gerechtvaardigd zijn.
Hoe nu verder?
Meer dan twintig jaar na 9/11 zijn veel veiligheidsmaatregelen die ooit uitzonderlijk waren inmiddels normaal geworden. We denken nauwelijks nog na wanneer we door een scanner lopen, onze tas laten controleren of onze gegevens achterlaten.
Misschien is dat wel de grootste verandering: niet alleen onze veiligheid is veranderd, maar ook wat we normaal zijn gaan vinden in naam van veiligheid.
De discussie blijft daarom actueel. Hoeveel controle accepteren we? Wanneer voelt beveiliging geruststellend en wanneer voelt het als controle? En hoeveel privacy willen we behouden als daar mogelijk meer veiligheid tegenover staat?
