Journalisten die in eigen land niet veilig zijn vinden hun heil in Tsjechië. Toch ligt ook hier het gevaar op de loer. ,,Ik leef hier zoals ik leefde in Rusland; in een constante staat van alertheid’’, zegt Irina Dolinina, onderzoeksjournalist bij IStories.
Net buiten het centrum van Praag, op een steenworp afstand van het graf van de wereldberoemde schrijver Franz Kafka, staat een bunker van een gebouw. De ramen zijn gemaakt van kogelvrij glas. Bezoekers passeren meerdere beveiligers die hun tassen en kleding controleren op mogelijke wapens. Pas na deze controle wacht een grote binnentuin die leidt naar de ingang.
Vanuit dit streng beveiligde gebouw opereren de journalisten van Radio Free Europe/Radio Liberty. Hun verslaggeving bereikt op wekelijkse basis zo’n 47 miljoen mensen in 23 landen. Afgelopen juni, wanneer Iraanse burgers slachtoffer worden van Israëlische aanvallen, krijgen video’s van het RFE/RL-Instagramkanaal Radio Farda meer dan 62 miljoen views. In landen als Turkmenistan en Kirgizië is RFE/RL zelfs de enige onafhankelijke bron van nieuws. Dit is een bedreiging voor overheden die enkel propaganda toestaan. Zo worden in Rusland de journalisten van RFE/RL door de wet gezien als ‘buitenlandse agenten’. Indien zij Russisch grondgebied betreden, wacht hen een lange celstraf.
Negen maanden in de gevangenis
Iemand die dit aan den lijve heeft ondervonden is RFE/RL-journalist Alsu Kurmasheva. In het voorjaar van 2023 verlaat ze Praag om haar zieke moeder in Rusland te bezoeken. Wanneer ze vanuit de Russische stad Kazan weer terug naar huis wil vliegen, wordt ze aangehouden door de autoriteiten. Ze mag het land niet meer verlaten. Voor Kurmasheva is dit een ‘regelrechte shock’. In oktober van datzelfde jaar volgt een officiële arrestatie, waarna ze meer dan negen maanden doorbrengt in de gevangenis. Dit alles, omdat de Russische overheid haar verdenkt van het verspreiden van valse informatie.
Als Kurmasheva vorig jaar niet onderdeel was geweest van een historische gevangenenruil tussen de Amerikaanse en Russische overheid, had ze nog zeker zes jaar in de cel gezeten.
,,Ik was daar als dochter, om mijn moeder te verzorgen. Ik had nooit kunnen denken dat ze zo ver zouden gaan’’, zegt Kurmasheva in een videoverbinding via Signal. Nog nooit was ze aangehouden vanwege haar werk als journalist. Wel zag ze eerder al hoe collega’s werden opgepakt. Dit gebeurde bijvoorbeeld wanneer zij verslag deden van rally’s van voormalig Russisch oppositieleider Aleksej Navalny. Kurmasheva: ,,We kregen het altijd voor elkaar om mensen binnen enkele dagen vrij te krijgen. Die tijden zijn voorbij.’’
Kurmasheva werkt als journalist voor Radio Free Europe/Radio Liberty, waar ze nieuws maakt voor Tataren en Basjkieren; etnische minderheden in Rusland. Sinds haar vrijlating woont Kurmasheva weer in Praag. Hier zet ze zich in om gearresteerde collega’s vrij te krijgen. Zo is vorige maand de Oekraïense journalist Vladyslav Yesypenko, na vierenhalf jaar gevangen te hebben gezeten, vrijgelaten uit bezet Krim. Ook hij is nu weer terug in Praag, weliswaar erg getraumatiseerd, weet Kurmasheva: ,,Zijn rehabilitatie zal lang duren. Ik werk met hem en zijn familie om voor de juiste hulp te zorgen.’’
Veel journalisten op verlof
In maart dit jaar besloot de Amerikaanse regering onder leiding van Donald Trump de geldstroom naar RFE/RL stop te zetten. Het nieuwsstation, dat in 1949 werd opgericht om communistische propaganda te bestrijden, werd al die tijd gefinancierd door het Amerikaanse congres. Door de abrupte terugtrekking zijn veel journalisten op verlof gestuurd. Indien zij niet meer betaald kunnen worden verloopt hun werkvisum en zijn ze noodgedwongen terug te keren naar hun thuisland. Hier wachten vaak lange gevangenisstraffen en martelingen.
Begin juni doneerde de Nederlandse overheid een bedrag van drie miljoen euro aan het nieuwsstation. Daarnaast bracht koningin Máxima een bezoek aan de redactie tijdens het koninklijk staatsbezoek aan Tsjechië. In Amerika vecht RFE/RL het besluit maandelijks opnieuw aan bij een rechter. Ook deze maand werd deze juridische strijd weer met succes gewonnen. Voorlopig staat het nieuwsstation nog overeind, al is de toekomst nog nooit eerder zo onzeker geweest.
Gevlucht naar Tsjechië
Even verderop in Praag werken de journalisten van het Russische IStories. Dit platform publiceert grote onderzoeken, zoals vorige maand nog over hoe een grootschalig Russisch netwerk kinderen misbruikt. Net zoals RFE/RL wordt IStories in Rusland gezien als ongewenst; de journalisten als buitenlands agent. De voltallige redactie is gevlucht naar Tsjechië, vlak na de grootschalige Russische invasie in Oekraïne.
Irina Dolinina, onderzoeksjournalist bij IStories, is onderweg van een vakantietrip terug naar haar woning in Praag, als ook zij inbelt via Signal. Ze vertelt hoe ze kort na het begin van de oorlog nog vastberaden was om in Rusland te blijven. Dolinina: ,,Ik zat in de ontkenning. Volgens de Russische wet was ik een buitenlandse agent. Toch wilde ik het land nog niet verlaten. Daarnaast was ik bang mijn geloofwaardigheid als journalist te verliezen wanneer ik vanuit het buitenland zou werken.’’
Wanneer Dolinina naar de grens met Oekraïne reist en hier spreekt met ooggetuigen, wordt ze op één dag tot tweemaal toe gearresteerd. Ze is wel gewend aan wat druk, maar dit heeft ze nog niet eerder meegemaakt.
Verbod op ‘oorlog’
Terug in Moskou legt Dolinina de laatste hand aan een film over de oorlog in Oekraïne. Ondertussen legt de Russische overheid een verbod op het gebruik van de woorden ‘oorlog’ en ‘invasie’. Journalisten die deze woorden toch gebruiken, riskeren een gevangenisstraf van vijftien jaar. Dan dringt de ernst van de situatie tot haar door. Dolinina vlucht samen met haar hond Lucia naar Litouwen. Vanuit daar reist ze door naar Praag, waar ze zich voegt bij de rest van de redactie van IStories.
In Praag vreest Dolinina het contact met zowel haar Russische bronnen als publiek te verliezen. Iedere werkdag voelt daarom als de laatste. Toch blijkt het tegendeel waar. Ondanks de enorme risico’s die dit met zich meebrengt, blijven mensen vanuit Rusland hun verhaal doen. Het advies om dit in anonimiteit te doen wordt daarbij massaal geweigerd. Dolinina valt even stil als ze hierover vertelt. Het emotioneert haar dat de mensen die ze spreekt zoveel risico’s nemen. Dit feit maakt dat de hele redactie van IStories ervoor kiest voortaan te schrijven onder hun eigen naam. Eerst bleven zij om veiligheidsredenen nog anoniem.
Veiligheid een illusie
Dan volgen zware bedreigingen. Via formulieren op de website van IStories krijgt Dolinina een heldere boodschap: je bent hier niet veilig. Ook lijkt er soms sprake te zijn van fysieke surveillance. Of dit om individuen of Russische agenten gaat is daarbij onduidelijk. Dolinina: ,,Ik dacht dat ik in Tsjechië veilig was nadat ik Rusland had verlaten. Dit bleek een illusie.’’
De Tsjechische politie start een onderzoek, maar sluit deze al snel. Dit moet Dolinina van andere journalisten vernemen. Ze stelt nooit een prioriteit geweest te zijn voor de politie. Dolinina: ,,Voor hen is het gewoon een stelletje slechte Russen die goede Russen willen vermoorden.’’
Psychologische druk
Onlangs zijn de dreigementen gestopt. Maar juist dat feit maakt Dolinina onrustig. Op het moment dat ze dreigende berichten ontvangt, weet ze immers dat ze psychologisch onder druk wordt gezet. Zo meent ze: ,,Als ze daadwerkelijk van plan zijn je te vermoorden zullen ze dit nooit van tevoren kenbaar maken.’’
Tot op de dag van vandaag voelt Dolinina zich in Praag niet veilig. Het voelt dan ook vreemd om andere mensen in dezelfde stad relaxed en gelukkig te zien. In Rusland hoorden de risico’s bij het vak. En dat vak doet ze graag. Verhuizen heeft dan ook geen zin, want buiten Tsjechië zal het voor haar niet veiliger zijn. Dolinina: ,,Overal in het Westen zitten Russische agenten, soms nog vanuit de Sovjettijd. Waar ik kom word ik gevolgd. Ik leef hier zoals ik leefde in Rusland; in een constante staat van alertheid.’’
Activisten, denkers en journalisten
Als er nog hoop is, bevindt die zich in het hart van het oude centrum van Praag. Hier staat het kantoor van het Prague Civil Society Centre. In 2015 richtten de Tsjechische, Amerikaanse en Zweedse overheden dit centrum op om activisten, denkers en journalisten uit voormalige Sovjetlanden financieel te ondersteunen. In een korte broek zit communicatiedirecteur George Leech in zijn kantoor, waar hij deze financiering toelicht: ,,We vergoeden alle organisatie-, juridische en onderdakkosten voor journalisten uit deze landen. Ook helpen we met integratie. Zo brengen we gevluchte journalisten uit Rusland en Belarus onder bij andere redacties in Europa.’’
Net zoals Radio Free Europe/Radio Liberty is het Prague Civil Society Centre de dupe van Amerikaanse beleidskeuzes. Zo is het contract met USAID stopgezet nadat Amerika alle financiering hiernaartoe heeft opgeschort. Hiermee is het centrum twintig procent van zijn inkomsten verloren. Alle activiteiten in Polen, Hongarije, Bulgarije, Roemenië en Slovenië zijn stopgezet.
Noodzakelijk cynisme
Leech denkt dat journalisten uit het Westen nog veel zouden kunnen leren van hun collega’s uit Oost-Europa. Bijvoorbeeld door onderzoeken te lezen van het Russische IStories, maar ook The Insider, die grootschalige spionagenetwerken in Europa onthullen. Volgens Leech zijn het juist de journalisten die zich in erbarmelijke omstandigheden begeven die gedreven worden door een noodzakelijk cynisme. Leech: ,,Westerse, en dan vooral Amerikaanse media, zijn in mijn ogen soms nog te eerbiedig naar hun overheid toe.’’
Sinds 2018 organiseert het Prague Civil Society Centre elk jaar een congres, waar zo’n 200 journalisten, activisten en denkers voor bijeenkomen. Hier spreken ze met elkaar over het werken in extreme omstandigheden. Ook Radio Free Europe/Radio Liberty is hier aanwezig.
Alsu Kurmasheva, die eerder vertelde over haar vrijlating, noemt het samenkomen van journalisten een cruciale zaak. Kurmasheva: ,,Ons publiek, de mensen die wij met ons werk bereiken, is erg afhankelijk van ons. Natuurlijk is de journalistiek een competitief vak. We willen graag snel verhalen leveren met sappige details. Maar juist in deze tijd is het belangrijk om solidair te zijn en samen de focus te verleggen naar de inhoud.’’
