SLAPP-rechtszaken vormen een ernstige bedreiging voor onderzoeksjournalistiek. Het zijn rechtszaken die niet bedoeld zijn om gerechtigheid te halen maar eerder worden gebruikt als dreigement om journalisten financieel en mentaal uit te putten, zodat ze hun werk staken. Als enige volledig onafhankelijke nieuwsplatform in Malta wordt The Shift regelmatig geconfronteerd met deze tactiek. Hoe blijf je doorgaan met het blootleggen van misstanden wanneer al je tijd en energie opgeslokt worden door het bestrijden van tientallen juridische procedures?

Het medialandschap in Malta is uniek in Europa, omdat het merendeel van de media wordt gecontroleerd door de twee belangrijkste politieke partijen. Dit zorgt voor een ongelijk speelveld. Caroline Muscat, eigenaar van het onafhankelijke nieuwsplatform The Shift, legt uit dat de mediakanalen van deze partijen zelfs miljoenen aan belastingen aan de overheid verschuldigd zijn. Iets waar onafhankelijke media nooit mee weg zouden komen. The Shift is de enige nieuwsredactie die geen overheidsfinanciering accepteert, zodat zij volledig onafhankelijk kunnen beslissen aan welke onderzoeken ze werken en wat ze publiceren.

Oorsprong en missie van The Shift

The Shift werd opgericht om het werk van de Maltese onderzoeksjournalist Daphne Caruana Galizia voort te zetten. Zij werd in 2017 vermoord vanwege haar onthullingen over de frauduleuze verkoop van Maltese paspoorten aan schimmige zakenlieden van buiten de EU.

Na haar dood besloot The Shift haar werk voort te zetten en haar onderzoeken verder uit te diepen. Een belangrijk voorbeeld daarvan is het onderzoek naar de overdracht van drie publieke ziekenhuizen aan een internationaal consortium. Daphne had deze deal al als corrupt bestempeld, omdat het consortium geen ervaring had in de gezondheidszorg.

The Shift zette het onderzoek voort, verzamelde bewijs en bracht de misstanden opnieuw onder de aandacht. Dat leidde tot een gerechtelijk onderzoek. De rechter oordeelde dat de deal niet in het publieke belang was, maar draaide om persoonlijke en politieke belangen. Uiteindelijk moesten de ziekenhuizen worden teruggegeven aan de bevolking.

Zo liet The Shift zien dat onafhankelijke journalistiek niet alleen noodzakelijk is, maar ook echte verandering kan brengen, zelfs onder zware politieke en juridische druk.

SLAPP-rechtszaken: de strategie van uitputting

SLAPP betekent strategic lawsuit against public participation. Het gaat om rechtszaken die bedoeld zijn om een kritische partij te intimideren en tot zwijgen te brengen.

Kort na de oprichting kreeg The Shift al te maken met zulke intimidatie. Binnen twee weken ontving de redactie een dreigbrief van Henley & Partners, het bedrijf dat het Maltese gouden paspoortprogramma beheerde. Op de brief stond in grote letters dat publicatie verboden was.

In plaats van zich te laten intimideren, besloot The Shift de brief openbaar te maken. Daarmee werd het de eerste redactie die een SLAPP-dreiging publiceerde. Later bleek dat ook andere Maltese media vergelijkbare brieven hadden ontvangen, maar zij hielden hun verhalen stil.

Door de brieven juist te publiceren, draaide The Shift het tij. De aanklagers trokken zich terug.

Dreiging vanuit eigen overheid

De eerste aanvallen kwamen van machtige internationale bedrijven. Later verschoof de druk naar de Maltese overheid zelf.

The Shift diende elk jaar Freedom of Information-verzoeken in om openheid te krijgen over de rol en betalingen van regeringsadviseurs. Ministeries weigerden stelselmatig om informatie te geven. De Data Commissioner oordeelde telkens dat de redactie wel recht had op de documenten.

In plaats van die uitspraken te respecteren, spanden overheidsinstanties en ministeries in één week tijd veertig rechtszaken aan tegen The Shift. Hun doel was duidelijk: de redactie uitputten, zodat haar energie naar juridische procedures ging in plaats van naar onderzoek.

Internationale organisaties voor persvrijheid bestempelden deze gecoördineerde aanval als een schoolvoorbeeld van SLAPP. De Maltese regering ontkent dat. Volgens haar gaat het slechts om het volgen van de wettelijke procedure.

De European Media Freedom Act

De European Media Freedom Act (EMFA) is een nieuwe Europese wet die de onafhankelijkheid van de pers in alle lidstaten moet versterken. De wet, die in augustus 2025 volledig in werking trad, bevat regels die mediabedrijven beschermen tegen politieke inmenging en economische druk.

De EMFA verplicht overheden om transparant te zijn over staatsadvertenties en subsidies. Mediabedrijven moeten openheid geven over hun eigendomsstructuur. De wet biedt ook sterkere garanties voor de bescherming van journalistieke bronnen en voorziet in een onafhankelijk Europees toezichtsorgaan dat kan ingrijpen als mediavrijheid wordt ondermijnd.

Twee maanden na de invoering van de EMFA is er in Malta echter nog weinig veranderd. “Not that I can tell. No,” zegt Europarlementariër Peter Agius. Hoewel de wet bedoeld is om structurele problemen aan te pakken, merkt hij nog geen vooruitgang. Volgens Agius wordt de impact pas zichtbaar wanneer de regels worden toegepast op concrete kwesties, zoals benoemingen bij de publieke omroep of de verdeling van staatsadvertenties.

Tot die tijd blijft de situatie grotendeels ongewijzigd en blijven structurele verbeteringen uit.