Een rechter die een demonstrant aanvalt. Het is het meest recente werk van Banksy, verschenen in Londen bij de Royal Courts of Justice. Het beeld lijkt nieuw, maar sluit volgens kunstexpert Richard Hessink naadloos aan bij een patroon in zijn oeuvre: kunst als kritiek op machtsstructuren.

Van radicaal naar wereldwijd fenomeen

Banksy’s ware identiteit is nog altijd een mysterie. Hoewel hij wereldwijd beroemd is, is nooit bevestigd wie er achter de naam schuilgaat. Dat speelt in zijn voordeel: de anonimiteit versterkt de mythe en maakt dat de aandacht volledig naar zijn werk gaat.

Banksy begon in Bristol als een rebelse kunstenaar die zich scherp afzette tegen de gevestigde orde. Die houding sijpelt tot vandaag door in veel van zijn stencils. Zijn stijl is meer die van een striptekenaar dan van een klassiek kunstenaar, maar zijn grootste talent ligt volgens Hessink ergens anders: marketing en pr. “Hij weet vaak precies wanneer hij een werk moet plaatsen, zodat het de maximale aandacht krijgt in de wereldpers,” legt Hessink uit.

Zijn stijl wordt regelmatig omschreven als humoristisch en maatschappijkritisch, met terugkerende thema’s als vluchtelingen en ongelijkheid. Daarbij wordt de gevestigde orde neergezet als een soort ‘boeman’ die de kwetsbare burger, vaak de immigrant, tegenwerkt.

Rechtspraak als symbool van macht

Het recente werk waarin een rechter een demonstrant te lijf gaat, past in diezelfde lijn. Hessink wijst erop dat Banksy vaker conflicten afbeeldt: zo liet hij demonstranten vechten met protestborden waarop vredestekens stonden. De keuze voor een rechter als aanvaller is veelzeggend. Banksy heeft, net als aan de overheid, een uitgesproken hekel aan rechtspraak.

Die afkeer sluit aan bij zijn persoonlijke houding tegenover instituties: zo betaalt hij geen inkomstenbelasting, een reden waarom hij Engeland verliet. Tegelijk vindt hij dat de publieke ruimte iedereen toebehoort, al kiest hij er vaak voor om te werken op gebouwen die toch gesloopt zullen worden. Op overheidsgebouwen wordt zijn werk vrijwel altijd verwijderd en dat geldt ook voor dit nieuwe kunstwerk.

Straatkunst en debat

Banksy’s werk is toegankelijk, omdat het midden in de openbare ruimte verschijnt. Hessink plaatst dat in een brede traditie: straatkunst, vaak graffiti genoemd, bestaat al duizenden jaren en is altijd een manier geweest om ongenoegen te uiten of juist iets te vieren. “Zelfs grotschilderingen waren al een vorm van communicatie met goden of voorouders”, zegt hij.

Dat het recente werk in Londen vrijwel direct werd afgedekt, verbaast hem niet. De rechtbank is een monumentaal pand en moet volgens de regels in originele staat blijven. Alles wat erop geschilderd of geplakt wordt, moet dus verwijderd worden, ongeacht de boodschap.

De paradox van succes

Toch is verwijderen niet hetzelfde als verdwijnen. Zolang er over Banksy’s werk gesproken wordt, blijft hij in de publieke aandacht. Wanneer zijn kunst bovendien voor miljoenen wordt geveild, vergroot dat zijn status alleen maar. Hessink vergelijkt het met muziek: “Kunst, kunsthandel en veilingen gaan hand in hand. Net als muzikanten, uitgevers en platenmaatschappijen. Ook dat is een eenheid.”

Zijn relevantie staat dan ook niet ter discussie. Met ruim 13,5 miljoen volgers op Instagram en een aanhoudende stroom aan media-aandacht blijft Banksy volgens Hessink invloedrijk. “De media zijn dol op hem, vooral in Engeland, waardoor hij voortdurend zichtbaar blijft in het publieke domein.”

Confronterend en commercieel

Opvallend genoeg is Banksy naast maatschappijkritisch ook commercieel ingesteld. Daarvoor richtte hij zelfs het instituut Pest Control op, dat alleen zijn eigen werk officieel kan goedkeuren. Er lijkt sprake van een paradox: Banksy bekritiseert instituties, maar richt tegelijk een streng systeem op om zijn werk te beschermen. Banksy laat zien dat je de macht kunt uitdagen, zelfs als je er zelf deel van uitmaakt.