In Nederland bezwijkt onze verzorgingsstaat onder niet-westerse allochtonen die profiteren van onze uitkeringen en woningen. Het is een uitspraak die regelmatig terugkomt in het politieke debat over migratie. Ook wordt vaak gewezen op cijfers waaruit blijkt dat een deel van de statushouders jarenlang afhankelijk blijft van een uitkering. Maar hoe stevig is dat beeld als je het naast de cijfers legt?

Uit cijfers van het CBS blijkt dat 25 procent van de statushouders na 9 jaar nog afhankelijk is van een uitkering. Tegelijkertijd heeft meer dan de helft van de statushouders na 9 jaar werk als belangrijkste inkomstenbron. Daarmee ligt het aandeel langdurig uitkeringsafhankelijke statushouders lager dan het percentage van een derde dat regelmatig in het politieke debat wordt genoemd.

Volgens onderzoeker Jaco Dagevos, gespecialiseerd in de integratie van statushouders bij het Sociaal Cultureel Planbureau, spelen verschillende factoren een rol bij het vinden van werk. Taal is natuurlijk de belangrijkste factor. Op de vraag of discriminatie op de arbeidsmarkt een belangrijke oorzaak is, antwoordt hij genuanceerd. “Vluchtelingen noemen dat zelf niet vaak als eerste reden. Ze zoeken de oorzaak eerder bij zichzelf. Maar dat betekent niet dat discriminatie niet bestaat.”

Op opvanglocatie ThuisinOss woont Zouher Abdo. Sinds zijn vijftiende werkt hij als meubelmaker, timmerman, interieurbouwer, de man met de gouden handen, allerlei titels had hij. Tot de oorlog begon in Syrië. Zijn werkplaats en winkel werden platgebombardeerd. ‘’Gelukkig waren we op dat moment al uit Aleppo. Met mijn vrouw Rania en onze kinderen Lilan en Rolan was ik op tijd vertrokken naar Afrin. Toen de situatie daar ook te onveilig werd, konden we niet anders dan vluchten’’ Sinds maart 2017 wonen ze in Oss. Na twee dagen thuis zijn, had Zouher er genoeg van: ‘’Ik heb mijn hele leven gewerkt, ik kan niet stil zitten. Daarnaast wilde ik iets teruggeven aan Nederland omdat mijn kinderen hier zo geweldig zijn opgevangen.’’ Een maand lang ging hij elke dag naar het gemeentehuis om te informeren naar (vrijwilligers)werk. Het duurde even voordat hij een baan had gevonden. Maar hij begreep wel waarom werkgevers er goed overdachte voordat ze hem aannamen.

Volgens Dagevos is goede begeleiding vanuit gemeenten essentieel voor succesvolle arbeidsparticipatie. Vooral persoonlijk contact maakt daarbij het verschil. “Het helpt als iemand vanuit de gemeente een begeleider heeft en als werkgevers terecht kunnen bij een contactpersoon of jobcoach. Vraag en aanbod komen niet altijd vanzelf bij elkaar.” Daarnaast is het volgens hem belangrijk dat statushouders zich tijdens hun werk kunnen blijven ontwikkelen. “Werk is niet alleen een manier om inkomen te verdienen. Het is ook een plek waar mensen de taal leren, ervaring opdoen en bijvoorbeeld vakdiploma’s kunnen behalen.”

In het politieke debat wordt regelmatig gesproken over statushouders die zouden profiteren van de verzorgingsstaat. Dagevos vindt dat dergelijke uitspraken vaak een eenzijdig beeld geven. “Er wordt veel gesproken over de groep die niet werkt, maar veel minder over het feit dat de meeste statushouders juist graag aan de slag willen. Veel mensen staan te trappelen om te beginnen.”

Ook de rol van de Europese Unie blijkt volgens Dagevos beperkter dan vaak wordt gedacht. Europese regels bepalen grotendeels hoe asielprocedures verlopen en hoe lidstaten asielzoekers moeten opvangen. Op het gebied van arbeidsparticipatie ligt de verantwoordelijkheid echter vooral bij de afzonderlijke landen. “Er zijn Europese subsidies voor projecten, maar beleid rond werk en integratie is vooral nationaal beleid.” Daarmee wordt duidelijk dat nationale overheden op dit terrein veel eigen beleidsruimte hebben. De stelling dat zij weinig kunnen doen vanwege Europese regelgeving gaat daarom niet zonder meer op. Volgens Dagevos laten vergelijkingen met andere Europese landen bovendien een vergelijkbaar patroon zien. “In vrijwel alle landen zie je dat arbeidsparticipatie van statushouders in de eerste jaren laag is en daarna geleidelijk toeneemt. Er zijn niet echt landen die het structureel veel beter doen dan andere.”

Versnipperende uitvoering

Volgens Floor Hovenkamp, adviseur bij het UWV, worden er kleine stapjes naar de arbeidsmarkt gemaakt. Er wordt persoonlijk gekeken wat bij de statushouder past. Ondanks de verschillende trajecten om statushouders aan werk te helpen, verloopt de begeleiding niet altijd soepel. Regelingen en instanties sluiten soms onvoldoende op elkaar aan, waardoor mensen tussen verschillende loketten terechtkomen. Wat veel mensen ook vergeten, is dat veel vluchtelingen om de zoveel weken op een andere plek in Nederland moeten verblijven. Dit moet volgens de Nederlandse wet, ondanks dat dit de integratie en participatie dus tegengaat. Je wordt immers niet maar voor zes weken aangenomen bij een bedrijf. Ook heeft niet iedereen zomaar toegang tot taallessen.

Een ander model

Op opvanglocatie ‘ThuisinOss’ is gekozen voor een andere aanpak. Bewoners blijven langer op één plek en hebben structureel toegang tot taallessen. Daarnaast is er een bewonersraad waarin zij mogen meedenken over regels en dagelijkse gang van zaken.

Opvallend is dat medewerkers van ThuisinOss vertellen dat veel bewoners de zorgen van omwonenden en demonstranten vaak beter begrijpen dan mensen misschien verwachten. Volgens hen realiseren asielzoekers zich dat de komst van een opvanglocatie vragen en onzekerheid kan oproepen bij buurtbewoners. “Ergens begrijpen ze die protesten wel,” vertelt Norah Molenkamp van ThuisinOss. “Ze snappen dat mensen vragen hebben of zich zorgen maken.”

Tegelijkertijd hebben politieke discussies en protesten ook invloed op de bewoners zelf. Na de verkiezingswinst van Geert Wilders in 2023 kwamen meerdere bewoners bezorgd naar het kantoor. “Ze vroegen ons letterlijk: moeten wij weg?”

Volgens de bewoners ontstaat een deel van de weerstand doordat mensen elkaar niet kennen. “Als ze gewoon met ons praten en ons leren kennen, merken ze misschien wel dat wij helemaal niet zo zijn als zij denken.” De Eritrese Mekeret Kibreab (23) werd op haar 14e uitgehuwelijkt aan een dertigjarige vreemdeling. Ze vluchtte een dag voor haar huwelijksdag om haar vrijheid en toekomst te redden. ‘’Ik wilde iets maken van mijn leven.’’ Na een lange reis werd ze uiteindelijk gesnapt in Amsterdam. Verstopt tussen gebruikte vuilniszakken. ‘’Zo hield ik mezelf warm’’. In Oss heeft ze zich aangesloten bij de bewonersraad. Hier mag ze samen met andere bewoners meedenken over de locatie en regels in de opvang.

Een van de bewoners vertelt dat veel werkgevers vragen naar een rijbewijs. Bijvoorbeeld voor in de logistiek of in de industrie. Daardoor vallen veel banen af. Zijn rijbewijs uit land van herkomst is maar zes maanden geldig, waarna een Nederlands rijbewijs nodig is. Maar dat is niet eenvoudig. Een Nederlands rijbewijs is in de praktijk ook een identiteitsdocument en hangt samen met de inschrijving en verificatie in Nederlandse registers. Dat zorgt voor verwarring en frustratie, vertelt hij. “Je wilt werken en de overheid wil dat je participeert, maar je loopt zo wel vast’’.

Toekomst

De komende jaren zal de druk op opvang, huisvesting en arbeidsmarkt blijven bestaan. Tegelijkertijd laten de cijfers zien dat arbeidsparticipatie van statushouders over tijd toeneemt, al blijft dat proces afhankelijk van beleid, begeleiding en lokale uitvoering.

Hoe dat beeld zich ontwikkelt, hangt niet alleen af van de instroom van nieuwe statushouders, maar ook van de manier waarop Nederland erin slaagt om integratie minder verdeeld te organiseren dan nu het geval is.