Op de meeste plaatsen in Nederland is het bijna niet te doen om naar een openbaar toilet te gaan. Ook in Waalwijk is er maar één. En dat is een probleem: een op de vier inwoners blijft daarom thuis. ‘Waarom neemt de gemeente haar verantwoordelijkheid niet?’

Veldonderzoek Inclusief Waalwijk

Stichting Inclusief Waalwijk

“Er zijn er bizar weinig”, zegt Joke Bekers als ze naar het enige openbare toilet van de gemeente Waalwijk rijdt. Bekers zit al een aantal jaren in haar rolstoel en maakt zich hard voor meer openbare toiletten vanuit Stichting Inclusief Waalwijk, die zich inzet voor mensen met een beperking. “Dit toilet is ook nog eens niet aangepast aan de behoeften van mensen met een beperking”, vertelt Joke hoofdschuddend als ze naar het openbare toilet kijkt. “Kijk hier mist een lange beugel aan de deur”, zegt ze. Bekers ziet dat er nog wel meer mis is met het toilet, zo is er al twee weken niet schoongemaakt en ontbreekt er een waarschuwingskoord. “Dat lijkt iets kleins, maar het is heel erg belangrijk, ook voor mensen in een rolstoel”, vertelt ze. Dat levert grote problemen op. ”Zo kan je niemand waarschuwen als er iets aan de hand is. En voor mensen in een rolstoel is het lastig om de deur te openen, zonder een beugel. De beugel zorgt er namelijk voor dat je de deur niet hoeft tegen te houden met je hand.”

Flitspeiling ouderenbond ANBO-PCOB

Uit een flitspeiling van ouderenbond ANBO-PCOB blijkt dat 75 procent van de senioren wel eens een dagtrip overslaat uit angst niet op tijd een toilet te kunnen vinden. Voor dat onderzoek werden tussen december 2024 en januari 2025 ruim 94.000 senioren ondervraagt.  

Hier kwamen een aantal interessante onderzoeksresultaten uit vertelt persvoorlichter Simon van Herpen: “Het tekort aan openbare toiletten lijdt tot nare situaties in Nederland. Uit onderzoek vanuit ANBO-PCOB is ook gebleken dat 75 procent van de inwoners wel is dagtripjes overslaat, uit angst dat ze niet optijd naar een openbaar toilet kunnen. Het is een groot probleem in Nederland. Ik denk dat het ook een onderbelicht probleem is, zeker in de politiek. Het zit in onze cultuur om thuis naar de wc te gaan en te hopen dat we later niet hoeven, omdat we al weten dat het lastig wordt om een wc te zoeken.”

Zo is te zien in deze cirkeldiagram dat bijvoorbeeld 49.5% tijdens de flitspeiling (nee, nooit) heeft beantwoord op de vraag: ‘Ziet u wel eens af van een activiteit buitenshuis, uit angst onderweg geen toilet te kunnen vinden?’

Ook ouderen zijn het er in Nederland unaniem over eens dat er een probleem is met openbare toiletten. Tijdens de flitspeiling werd er de vraag gesteld: ‘Wat vindt u van het aantal openbare toiletten in Nederland?’ In deze diagram is te zien dat vrijwel iedereen het unaniem erover eens is dat er een tekort aan openbare toiletten is in Nederland.

Hier kwamen de volgende onderzoeksresultaten uit:

Andere groepen

Ook andere groepen hebben hier last van. “Mensen met blaas en darmproblemen, stomapatiënten, en mensen met een beperking die behoefte hebben aan openbare, toegankelijke toiletten”, zegt Janny Lagendijk, bestuurder van de Patiëntenvereniging blaas- of nierkanker. Dat kunnen dus ook jonge mensen zijn.  

De gevolgen van het tekort zijn ingrijpend. Mensen passen hun gedrag aan om niet in de problemen te komen. “Ze stoppen met drinken, om te voorkomen dat ze naar het toilet moeten”, zegt Lagendijk. Tweede kamerlid Corrie van Brenk (50Plus) reageert onthutst: “Dat is verschrikkelijk, moet je je voorstellen hoe erg je wordt beperkt in je vrijheid.” Lagendijk heeft zelf een urinestoma en weet hoe onvoorspelbaar dat kan zijn. Volgens haar vallen mensen met blaasproblemen bovendien gewoon onder het Verenigde Naties-verdrag Handicap. Dat is een internationale afspraak waar Nederlandse gemeenten zich vanaf 2016 aan moeten houden. In die afspraak staat dat iedereen volwaardig moet kunnen meedoen in de samenleving, ongeacht of je een beperking hebt of niet. En nieuw beleid moet aansluiten bij dit VN-verdrag. Dit gaat dan ook om het plaatsen van een toilet.

Centrum

Joke Bekers rijdt met haar zwarte rolstoel bijna elke week in het hart van het Waalwijkse centrum. Ze maakt ook regelmatig een praatje met de werknemers. “Hoi, mogen wij even gebruik maken van het toilet?”, vraagt ze aan de serveerster. Ze knikt meteen dat dat mag. Joke blijft toch kritisch als ze het toilet bij ’t Slot bekijkt. “Ook hier is er weer geen lange beugel aan de deur.” Maar ze vertelt dat ze als stichting wel veel hebben aan de horecagelegenheid. “Wij koppelen dan ook terug wat onze bevindingen zijn aan de eigenaren. En dat stellen ze zeer op prijs, omdat ze dan weten welke aanpassingen er nog nodig zijn, zodat wij op een toegankelijke manier naar het toilet kunnen.”

Het toilet van restaurant ’t Slot is een van de zeven toiletten in de gemeente Waalwijk. Daarvan is er één openbaar en zijn er zes opengesteld. Woordvoerder Ivo Thonon van het MDL (Maag, Darm en Lever) fonds vindt dit veel te weinig: “Er zijn bizar weinig wc’s opengesteld aan de Markt/Stationsstraat/Grotestraat. Dit is het ‘echte winkelgebied’ in het centrum. Dat is de plek waar de toiletten juist nodig zijn.” Opengesteld betekent dat de gemeente een bestaand toilet openstelt voor iedereen, zoals het toilet bij de bibliotheek en bij het gemeentehuis. Dit is meestal gratis. Een openbaar toilet betekent dat het een toilet is die iedereen in de openbare ruimte mag gebruiken, dat is gratis of tegen lage kosten. Maar de toiletten zijn niet altijd goed toegankelijk voor mensen met een beperking, zo missen er veiligheidskoorden en beugels waaraan mensen zich kunnen vasthouden. Daarnaast hebben de toiletten een openings- en sluitingstijd, ze zijn dus niet 24/7 bereikbaar.

Sinds 2020 brengen het Maag, Darm en Lever Fonds en de HogeNood app, dat is een app waarop je openbare toiletten kunt vinden, een jaarlijkse ranglijst van de toiletvriendelijkheid van alle Nederlandse gemeenten uit. De verschillen tussen de gemeenten zijn groot, zo scoort de gemeente Landgraaf het laagst met een 0,5 op 10 en de gemeente Amersfoort het hoogst met een 6,3. Waalwijk staat op plek 92 van de 340 gemeenten en krijgt een vier. 

Brieven gestuurd

Inclusief Waalwijk en het Maag, Darm en Lever-fonds hebben recent allebei een brief gestuurd naar de gemeente Waalwijk met een oproep voor een 24/7 toegankelijk openbaar toilet. Inmiddels is er in de gemeente Waalwijk een nieuwe coalitie (VVD, SGP, CDA en Samen Waalwijk) gevormd. Uit het coalitieakkoord “nieuwe koers” blijkt juist dat de gemeente heeft besloten om te bezuinigen op de lokale inclusie agenda en niet te investeren in een tweede openbaar toilet. Dit vroegtijdig stoppen betekent dat er een bezuiniging wordt ingeboekt doordat de Lokale Inclusie Agenda eerder wordt afgerond/beëindigd. In de financiële doorvertaling van het coalitieakkoord is opgenomen dat de gemeente in 2027 €107.000 bespaart op de Lokale inclusie agenda. Deze posten vormen de basis voor de kritiek dat inclusie minder prioriteit krijgt binnen het nieuwe coalitieakkoord.

Dit besluit staat haaks op de verplichtingen uit het VN-verdrag Handicap, dat gemeenten juist wettelijk verplicht om de toegankelijkheid en gelijkwaardigheid voor kwetsbare inwoners te verbeteren. 

Erkenning probleem

VVD-raadslid Danny Dubbeldam vertelt de motivatie achter deze bezuiniging: “Iedereen die een beperking heeft, moet zoveel mogelijk mee kunnen doen in de samenleving. Deze bezuiniging raakt niet direct de betrokkenen, maar gaat vooral over beleid. We maken het onderscheid tussen wat de mensen zelf kunnen doen en wat de gemeenten voor hen kunnen doen. Financiële keuzes zijn ook nodig in tijden, waarbij we als gemeente te maken hebben met het ravijnjaar.” Met het ravijnjaar bedoelt Dubbeldam dat gemeenten vanaf 2026 structureel te maken gaan krijgen met een forse daling van het Gemeentefonds.

Fractievoorzitter van oppositiepartij Groenlinksaf, Yvette van Laar, maakt zich zorgen over het coalitieakkoord. Ze vindt dat er te veel wordt bezuinigd op zorg en welzijn. Ook raadslid Timon Klerx (Lokaal Belang) maakt zich grote zorgen over wat het akkoord gaat betekenen voor inclusie: “Van de brede ambitie om iedereen deel uit te laten maken van de Waalwijkse samenleving, blijft vrijwel niets overeind.”  

Het nieuwe college van wethouders zegt zich te herkennen in de problematiek en begrijpt daarmee de zorgen van de stichting: “De gemeente heeft al onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor 24/7 toegankelijke openbare toiletten. Het nieuwe college moet op basis van de onderzoeksresultaten nog bekijken wat de mogelijkheden en de eerstvolgende stappen zijn.” 

Uit ons onderzoek blijkt dus dat dat de gemeente Waalwijk zich niet voldoende houdt aan het VN-Verdrag-Handicap. Volgens het college zetten ze zich hier wel voor in: “De gemeente heeft zich de afgelopen jaren ingespannen om te voldoen aan het VN-verdrag handicap. Met de beleidsnota inclusie en de daaraan verbonden lokale inclusieagenda zetten wij stappen naar een gemeente waarbij inclusie de norm is.” 

VVD-raadslid Danny Dubbeldam erkent dat de toiletten niet altijd goed toegankelijk zijn voor mensen met een beperking, maar vertelt dat de gemeente financiële keuzes moet maken. Bovendien zegt Dubbeldam dat hij vindt dat er genoeg toiletten zijn in het centrum, ook al zijn ze niet allemaal openbaar. 

Toch worden er in de landelijke politiek wel stappen gezet om het tekort aan openbare toiletten in gemeenten op te lossen. In februari diende Jan Struijs (50Plus) een motie in waarin het kabinet werd gevraagd onderzoek te doen naar uitbreiding van het aantal openbare toiletten. De motie is aangenomen. Kamerlid Corrie van Brenk (50Plus) noemt het “een goede eerste stap”, en is voorzichtig optimistisch: “Dit is in het verleden al eerder onder de aandacht gebracht, maar we zien nog niet dat het heel hard loopt met de uitvoering.”   

Er bestaat nu dus nog geen landelijk regelgeving over de hoeveelheid openbare toiletten dat een gemeente moet hebben, en dus mag elke gemeente zelf beslissen. Ondanks het gebrek aan wetgeving heeft het MDL-Fonds wel een norm vastgesteld. Zo zou er in drukke steden elke 500 meter een openbaar toilet moeten zijn.   

Dat gemeenten als Waalwijk zich hier niet aanhouden komt doordat de kosten voor een zelfreinigend toilet hoog zijn: ruim 100.000 euro. Daar komt dan per jaar nog eens ruim vijfduizend euro aan onderhoudskosten bij.  

Gebrek aan Europese wetgeving

Naast het gebrek aan landelijke wetgeving is er ook een gebrek aan internationale wetgeving, en dat zorgt ervoor dat meer landen met dit probleem te maken hebben. Zo kampt het Verenigd Koninkrijk al jaren met dit probleem. “Sinds 2000 is het aantal openbare toiletten met zo’n 40 tot 50 procent gedaald”, vertelt Gail Ramster. Zij heeft onderzoek gedaan naar openbare toiletten in het Verenigd Koninkrijk. Het probleem daar lijkt veel op het probleem in Nederland, zo is er ook daar geen wetgeving en dus zijn gemeenten op zichzelf aangewezen.

Om inzichtelijk te maken waar de openbare toiletten in het Verenigd Koninkrijk zich bevinden ontwikkelde Ramster de British Toilet Map. Dat is vergelijkbaar aan de HogeNood app die we in Nederland kennen. Ramster wilde op deze manier voor iedereen inzichtelijk maken waar de openbare toiletten zich bevinden en waar er een tekort heerst: “Ik vind het belangrijk dat de overheid ook inzicht heeft in waar alle openbare toiletten te vinden zijn, zodat zij ook visueel zien waar er openbare toiletten nodig zijn.”

Parijs

Ondanks het gebrek aan internationale wetgeving zijn er Europese landen waar het wel goed gaat, zo beschikt Parijs over een over een indrukwekkend netwerk van 400 zogeheten Sanisettes (zelfreinigende openbare toiletcabines). Daarnaast heeft het ook nog eens 350 publieke wc’s in metrostations, parken en openbare gebouwen die allemaal via een app vindbaar zijn. 

Om overlast zoals drugsgebruik of sekswerk in de hokken tegen te gaan, sluit de Franse hoofdstad een groot deel van de Sanisettes ’s nachts, al blijven de 150 exemplaren langs de drukste straten wel 24 uur per dag open. 

Volgens concessiemanager Eliane van Heck van JCDecaux, het bedrijf dat verantwoordelijk is voor de toiletten, is de politieke wil er wel in Frankrijk: “Tussen begin 2024 en mei 2025 hebben wij een enorme operatie uitgevoerd. Wij hebben in deze tijdsperiode alle 435 toiletten vervangen door nieuwe toiletten. Dit was in samenwerking met de landelijke politiek. Wij merken de laatste jaren dat er steeds meer behoefte is aan toegankelijke toiletten.” Maar daar hangt ook een behoorlijk prijskaartje aan, zo betaalt de stad JCDecaux maar liefst zes miljoen euro aan huur.

Oplossing

Een flink bedrag dus, al zijn er ook goedkopere oplossingen. Zo lanceerde de gemeente Rotterdam in 2018 het experiment ‘De Propere Plees’. Dit initiatief van de toenmalige Leefbaar Rotterdam-wethouder Joost Eerdmans is gebaseerd op het Duitse concept ‘Die Nette Toilette’. In dit Duitse model slaan steden en horecaondernemers de handen ineen: cafés en restaurants stellen hun schone toiletten gratis open voor voorbijgangers en krijgen in ruil daarvoor een gemeentelijke vergoeding van zo’n 80 euro per maand. Dit bespaart gemeenten de torenhoge kosten van traditionele openbare toiletunits, terwijl de horeca er juist wel bij vaart. Dankzij een herkenbare sticker op het raam en een speciale, gratis app weten inwoners en toeristen exact waar ze welkom zijn.  

Inclusief Waalwijk is fan van zo’n concept en wil dit ook in Waalwijk introduceren. Al weten ze nog niet zo goed wanneer: “Ik heb contact gehad met de gemeente Waalwijk, maar ik heb tot nu toe nog geen groen licht gekregen. Wij merken vaak dat de ambtenaren maar blijven malen en vaak niet snel genoeg reageren”, zegt Bekers. “Zodra wij groen licht krijgen, krijgt ’t Slot als eerste horecazaak de plassticker.” 

Door blijven gaan

Ondanks meerdere pogingen bij de gemeente, gaat Joke Bekers niet bij de pakken neerzitten: “Zolang het nog kan geef ik de strijd niet op. Gelukkig kan ik alles nog zelf en ben ik vitaal. Ik blijf aankloppen bij de gemeente en wij blijven als stichting in gesprek. Dat vuurtje om deze problemen aan te pakken, die gaat voorlopig niet uit.” 

Geschiedenis van het toilet

Hoe nu verder?

-Einde-