“Je mag deze schoenen alleen dragen als je nooit, maar dan ook nooit seks wilt.” Deze kop komt tevoorschijn aan de bovenkant van mijn telefoon. Ik denk bij mezelf: “Welk riooljournalistiek platform heeft dit nou weer gepubliceerd?” Tot mijn verbazing zie ik het logo van het Algemeen Dagblad. Met enige teleurstelling lees ik toch het artikel, en besef ik dat de titel weinig overeenkomst had met het onderwerp. Toch klikte ik. Maar was dit dan clickbait? En waar ligt de grens tussen een goede kop en een misleidende kop?
Wanneer is iets clickbait?
De term clickbait, letterlijk vertaald naar ‘klik-aas’, werd twintig jaar geleden bedacht door blogger Jay Geiger. Volgens het Algemeen Nederlands Woordenboek is clickbait ‘een bericht of beeld op een website, dat als ‘lokaas’ wordt gebruikt met de bedoeling zoveel mogelijk ‘clicks’ te genereren’. Er is sprake van journalistieke clickbait als de kop niks te maken heeft met de rest van het artikel. Oud-NRC koppenmaker Anouk van Kampen definieert clickbait als dit: “Een clickbait-kop is een kop die iets spannends maakt, terwijl het dat niet is.”
Volgens Mediawijs kun je een clickbait-titel herkennen aan deze eigenschappen: informatie weglaten, inspelen op emoties (de vrouw was in shock, de man barst in tranen uit), sensationele taal (‘schokkend’, ‘ongelooflijk’, ‘bizar’), persoonlijke aanspraak (Dit verandert er voor jou), superlatieven (dit is de beste keuze, dit is de slimste manier) en aanwijzende woorden (‘deze’, ‘dit’, ‘zo’, ‘hier’).

Clickbait zie je steeds vaker
Clickbait-achtige titels werden begin deze eeuw vooral gebruikt door commerciële nepnieuwswebsites. Hoe meer clicks ze krijgen, hoe meer geld ze verdienen. Nu zie je dat ook gevestigde journalistieke media hier aan meedoen. Onderzoeker Pietro Nickl bekeek veertig miljoen koppen van de afgelopen twintig jaar. Daaruit blijkt dat online koppen langer, negatiever en clickbait-achtiger zijn geworden. Media gebruiken ook meer werkwoorden en volzinnen: vooral volzinnen roepen meer emotie op en zorgen ervoor dat de lezer sneller geneigd is om op een artikel te klikken.
Een andere reden voor de toename van clickbait-achtige koppen worden geschreven, is het bijhouden van de clicks. Steeds meer journalistieke media hebben reusachtige borden op redactievloeren, met gegevens over hun artikelen. Welk artikel is het meest gelezen? Hoelang blijven lezers lezen? Waar klikt de gemiddelde lezer op? Een handig hulpmiddel, maar geen leidraad. Voordat je het weet ontstaat er een ‘u-vraagt-wij-draaien’ dynamiek. Als de journalistiek niet oppast, dreigt het schrijven op basis van feiten en nieuwswaarde steeds vaker plaats te maken voor het najagen van clicks.

Onderzoekers Tim Groot Kormelink en Irene Costera Meijer (Vrije Universiteit Amsterdam) deden onderzoek naar de daadwerkelijke betekenis van de click. Daaruit blijkt dat een click niet meteen grote interesse opwekt, en andersom: “Ergens op klikken betekent lang niet altijd dat de nieuwsgebruiker echt interesse heeft in het onderwerp. Men klikt snel door als een kop een groot ‘What the hell’- gehalte heeft. Zoals de kop: “Anders Breivik zegt: Playstation 2 is marteling.” Daar werd veel op geklikt, niet per se uit interesse voor Breivik, Playstation of marteling, maar uit nieuwsgierigheid door hoe de kop is opgesteld. Het geeft wel enige indicatie, hoor. Maar het is geen waterdichte graadmeter.”
Groot Kormelink vertelt ook dat lezers niet op artikelen klikken waar ze al veel over weten: “Vaak is de kop van het artikel voor de nieuwsgebruiker al genoeg informatie. Dat geldt vooral voor langlopende kwesties zoals oorlogen. De kop was genoeg om bij te blijven. Er was dus wel interesse, maar geen click.”
Het risico van sensationele koppen in de journalistiek
De groei van clickbait-achtige koppen stelt traditionele journalistieke media voor ethische dilemma’s. Professor Habib ur Rahman onderzocht deze dilemma’s. Verschillende redacties kijken op een andere manier naar artikels. Media die in het begin van de eeuw hardnekkig waren tegen sensationele koppen, hebben hun journalistieke waarden achtergelaten om niet achter te blijven. Volgens ur Rahman staan journalisten onder enorme druk om content te produceren die viraal gaat, dat vaak ten koste gaat van accurate nieuwsgaring.
Als Gen-Z’er uit 2005 snap ik waar dit argument vandaan komt. Het voelt alsof ik twee verschillende tijdperken heb meegemaakt als het gaat om nieuwsconsumptie. De opkomst van sociale media zoals wij die kennen heeft daar ongetwijfeld een rol in gespeeld. Ik weet nog heel goed hoe mijn broers en zussen, die een stuk ouder zijn dan ik, nieuws consumeerden. Vóór het sociale media tijdperk zocht je het nieuws op in de krant, op TV of op de radio. De echte ‘technerds’ lazen hun nieuws op Google of verschillende forums, hoewel die toentertijd minder toegankelijk waren dan nu. Later had je MSN, Hyves, Facebook en Twitter. Nu kan je uit duizenden websites en apps kiezen om het nieuws bij te houden.
Het internet is groter dan ooit. Het groeit exponentieel. We kunnen niet voorstellen hoe het internet er over twintig jaar uitziet. In dat almaar groeiende pixel-universum, strijden al die duizenden websites en apps voor jouw click. Koppen worden steeds gekker, steeds sensationeler, steeds emotioneler. Allemaal zodat jij op hun artikel klikt, en niet van de concurrent.
Uit onderzoek blijkt dus dat traditionele media steeds meer sensatie zijn gaan zoeken als het gaat om koppen schrijven. Dit heeft niet alleen gevolgen voor sommige journalistieke media, maar voor het imago van de gehele journalistiek. Kenmerken die vroeger vooral typerend waren voor onbetrouwbare media, zijn tegenwoordig ook terug te zien in de kwaliteitsjournalistiek. “Als de stijl van de gevestigde media steeds meer gaat lijken op die van problematische bronnen, vervagen de grenzen, wat het moeilijker maakt om serieus van manipulatief nieuws te onderscheiden”, zegt onderzoeker Phillipp Lorenz-Spreen.
Groot Kormelink deelt een vergelijkbaar oordeel: “Nieuwsgebruikers verwachten van kwaliteitsmedia dat ze geïnformeerd worden over wat er in de wereld speelt. Dat is hun toegevoegde waarde. Stap je daarvan af dan zal je uiteindelijk je publiek verliezen, ondanks wat de aantallen clicks je op korte termijn lijken te vertellen. Nieuwsorganisaties hebben maar beperkte middelen en mankracht, en als er meer wordt ingezet op het najagen van clicks, kan dat ten koste gaan van bijvoorbeeld onderzoeksjournalistiek. Dan zullen de belangrijke verhalen die niet automatisch op een groot publiek kunnen rekenen het eerst sneuvelen, en dat is uiteindelijk schadelijk voor onze democratie.”
“We zijn niet op uit om lezers te misleiden”
Niet iedereen is ervan overtuigd dat het najagen van clicks slecht is voor de journalistiek. Online redacteur Peter Schong werkt al elf jaar bij het AD, een krant dat vaak wordt beschuldigd van clickbait: “De definitie die wij bij het AD een beetje hanteren, is eigenlijk dat clickbait een soort valse belofte in de kop is. Dus je serveert iets van hier gaat het artikel over, door het inderdaad heel sensationeel op te schrijven, en dan ga je het artikel lezen en dan denk je eigenlijk: is dat alles? Dan ben je dus eigenlijk een beetje op het verkeerde been gezet.”
“We zijn er niet op uit om lezers te misleiden. Wel om te verleiden, dat is weer heel wat anders. Maar wat een beetje met clickbait is, is dat je eigenlijk jezelf als krant of als nieuwssite in de vingers snijdt op de langere termijn. Kijk, vergissingen zijn altijd mogelijk natuurlijk, maar dat is niet iets wat wij heel bewust doen. Wat we wel doen is inderdaad proberen gewoon prikkelende koppen te maken en daar hebben we wel bepaalde methodes voor. Maar dat is niet clickbait en ze zijn altijd feitelijk correct.”
Schong denkt dat het AD door hun type artikelen vaak worden beschuldigd van clickbait: “Wij krijgen dat verwijt natuurlijk vaker dan een Volkskrant of een NRC of een Trouw, omdat wij ook iets meer verhalen schrijven die wat menselijker zijn en vaak ook waar emoties een belangrijke rol spelen. Dus we hebben heel vaak ook koppen die een bepaalde emotie bij de lezer aanspreken. Je kan bijvoorbeeld zeggen: het nieuwe college van Amsterdam gaat 100 miljoen bezuinigen. Dan denk je: oké, vervelend. Maar als je toevoegt: ‘ze gaan 100 miljoen bezuinigen, terwijl ze tijdens de verkiezingen hadden beloofd dat er geen cent bezuinigd zou worden’, dan maak je net even een soort tegenstelling erin die het even wat meer laat schuren dan alleen maar de feitelijke constatering.”
Schong voegt nog toe dat de koppen wel vooraf worden gecontroleerd: “Wij maken als online redacteuren de online koppen en die worden vaak in de krant ook wel overgenomen. Als dat echt totaal niet strookt met het verhaal, dan is er altijd wel een verslaggever als eerste die aan de bel trekt van: ‘Hey, dit is wel heel erg sterk geformuleerd.’ Dus daar letten we wel op.
Wij zijn er ook niet uit om sensatie in de wereld te helpen. We willen natuurlijk wel dat onze verhalen zo goed mogelijk worden gelezen. En als een hele saaie kop ertoe leidt dat we 20.000 lezers mislopen, dan slaan we ons zelf ook voor de kop. Maar wij doen dat altijd wel binnen de normale journalistieke, ethische normen die elk medium hanteert. Daar zijn we natuurlijk wel netjes in inderdaad.”
Het verschil tussen clickbait en een goede kop
We hebben gezien waarom journalistieke media steeds vaker clickbait-achtige koppen gebruiken. Maar het ligt veel genuanceerder dan mensen denken. Natuurlijk willen de meeste journalistieke bedrijven dat zoveel mogelijk mensen op hun titels klikken. Daar mogen ze naar streven. Maar hoe zorg je ervoor dat je clickbait koppen vermijdt en een goede kop produceert?
Een goede kop moet de lezer nieuwsgierig maken, maar mag daarbij niet misleiden. Journalisten hoeven niet iedere kop droog en feitelijk te houden om betrouwbaar te blijven. Wellicht is dat niet meer van deze tijd. Een prikkelende kop kan juist helpen om nieuws onder de aandacht te brengen. Een kop gaat te ver wanneer het verwachtingen wekt die het artikel niet waarmaakt.
Uiteindelijk draait het niet alleen om de vraag hoeveel mensen op een artikel klikken, maar ook hoeveel impact het artikel heeft gemaakt, vertelt Groot Kormelink: “Er bestaat nu nog geen concreet idee over hoe we die impact goed kunnen meten. Ik denk dat het zaak is daar nu snel over na te gaan denken. Daar zou ik als wetenschapper graag bij helpen. Hoe meer die clicks ingeburgerd raken, hoe moeilijker het is om dat uit de routine te krijgen.”
Van Kampen vat het goed samen: “Een goede kop moet duidelijk maken wat de lezer krijgt, een emotie oproepen bij lezers, uitnodigen het hele stuk te lezen, niet te veel weggeven en vooral niets beloven wat het artikel niet waarmaakt.” En voor degenen die afvroegen welke schoenen je écht niet aan mag doen als je ooit nog seks wil: het zijn Crocs. Dankjewel Angela de Jong.




