“In deze kapitalistische wereld willen mensen gewoon geld verdienen. Zowel het label, als misschien de nabestaanden,” zegt muziekjournalist Pay Williams. Een artiest kan zijn muziek achterlaten, maar niet altijd zijn laatste woord. Dit werd duidelijk na de release van Post Script, een nieuw album van de Britse band The Fall. Deze was opgebouwd uit oude zangopnames van de overleden frontman Mark E. Smith. Zijn verloofde noemde het onethisch en een cashgrab, het was volgens haar niet wat hij gewild had.
Dit is niet de eerste keer dat er commotie is rondom rechten en archiefmateriaal van een overleden artiest. Het is vanuit juridisch perspectief duidelijk naar wie de rechten gaan en wat die rechten zijn. Maar het blijft een ethisch vraagstuk waar veel discussie over is. “Ik vind dat de uitgesproken wens van de artiest voorop moet staan als het gaat over kunst”, zegt Williams. “Maar als dat niet specifiek vastgelegd is en mensen gaan ermee aan de haal om geld aan te verdienen, dan heb je dat helaas.”
Een kwestie van moraal
Wat Williams zegt, klopt volgens Tobias Cohen Jehoram, hoogleraar intellectueel eigendomsrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en advocaat bij De Brauw Blackstone Westbroek. Een artiest die nog leeft, kan mondeling en schriftelijk aangeven wat er met de muziek moet gebeuren. “Bij een overleden auteur komen we in het gebied van morele rechten.” Volgens Jehoram staat er in de wet niks over wensen van de auteur na zijn dood. Dit betekent dat degene die de auteursrechten erft, of om andere redenen houdt, in beginsel beslist. “In sommige buitenlanden wordt dit wel een schending van morele rechten gevonden, maar wie gaat er wat aan doen? Degene die de morele rechten heeft geërfd is gewoonlijk ook degene die de exploitatie-auteursrechten heeft geërfd”, stelt de hoogleraar.
Een nalatenschap is geen vrijbrief
Radboud Ribbert, advocaat en partner bij advocatenkantoor Greenberg Traurig, is al dertig jaar actief in de media- en entertainmentbranche. Hij vindt de mondelinge of schriftelijke verklaring over de wensen van de artiest belangrijk. “Die betekenis is groot, en dient gerespecteerd te worden.” Beide juristen geven aan dat morele rechten een postume release wel kunnen tegenhouden. “Morele rechten bieden bescherming tegen wijziging en verminking van het werk. Als je dus de morele rechten geërfd hebt, kun je je allicht verzetten tegen het uitbrengen in gewijzigde vorm”, zegt Jehoram.
Pay Williams ziet de discussie rondom Post Script als de perfecte aanleiding om muzikanten bewust te maken. Artiesten moeten volgens haar duidelijk vastleggen in hun testament of ze willen dat hun muziek wordt uitgebracht. En zo ja, hoe dat wordt uitgebracht. “Als dat niet is gedaan, en iemand overlijdt ineens, dan heb je een nalatenschap.” In het geval van Mark E. Smith hebben de mensen die het beheer over de muziek hebben er iets over te zeggen. “Maar niet zijn verloofde, wat natuurlijk verschrikkelijk is”, zegt Williams. “Ik vind dat dat meer waarde heeft. Vooral omdat die persoon weet wat er met de kunst bedoeld was.”
Grenzen aan postume releases
Volgens Jehoram kan het juridisch verschil maken of een postume release wordt gepresenteerd als een voltooid werk van de artiest, een onafgemaakt nummer of een productie waaraan anderen na het overlijden aanzienlijk aan hebben bijgedragen. “Voor een succesvol beroep op morele rechten moet er wel sprake zijn van aantasting van de eer en goede naam van de maker.” Ribbert stelt dat bijdragen van derden gelden als een bewerking. Deze bewerking kan volgens hem niet plaatsvinden zonder toestemming van de rechthebbenden.
“Na het overlijden komen de persoonlijkheidsrechten toe aan degene die bij testament is aangewezen, en indien die niet is aangewezen, aan de erfgenamen”, zegt Ribbert. “Die kunnen in beginsel optreden tegen sommige wijzigingen in het werk, of bij aantasting/verminking van het werk.” Deze rechthebbenden kunnen volgens de juristen in beginsel besluiten om de muziek uit te brengen. Ook als niet bekend is waarom de artiest deze tijdens zijn of haar leven niet heeft gepubliceerd.
Vastleggen voor later
Jehoram wijst erop dat artiesten hun wensen kunnen vastleggen en dat erfgenamen via de exploitatierechten kunnen proberen die wensen te respecteren. Ribbert benadrukt dat artiesten hun wensen over muziek in hun testament kunnen opnemen. Pay Williams vindt dat de muziekindustrie artiesten daar bewuster van moet maken. “Het gaat natuurlijk gewoon om je rechten, van jouw gemaakte creaties.”